Psycholog bywa bardzo istotnym źródłem wsparcia dla osób w spektrum autyzmu czy niespełniających kryteriów diagnostycznych ale z cechami i zachowaniami charakterystycznymi dla ASD. Jednym z wyzwań diagnozy autyzmu (ale i ADHD!) jest tak zwane maskowanie czyli ukrywanie naturalnych dla samego siebie a mniej typowych dla innych aspektów funkcjonowania (np. unikanie charakterystycznych dla spektrum i powtarzających się ruchów, gestów) aby bardziej przypominać osoby neurotypowe. W artykule omówimy jak fachowiec może rozpoznać maskowanie i na co zwraca szczególną uwagę

Znaczenie maskowania w spektrum i rola psychologa 

Maskowanie w spektrum autyzmu pełni funkcję adaptacyjną –  pozwala ona na lepsze dopasowanie się do otoczenia, osób w większości neurotypowych i funkcjonować pozornie „normalnie” w sytuacjach społecznych. Osoby maskujące mogą przykładowo ukrywać swoje autentyczne reakcje i trudności. Kosztuje je to dużo energii oraz obniżenie własnego komfortu psychicznego. Rozpoznanie tego zjawiska jest istotne dla trafnej diagnozy oraz skutecznego wsparcia psychologicznego. 

Jak psycholog może rozpoznać maskowanie

Kluczowa jest możliwie rozległa wiedza na temat tego zjawiska, wnikliwa obserwacja klienta i zwracanie uwagi na niuanse Specjalista powinien być wyczulony na wszelkie niespójności w komunikacji które mogą wskazywać na próbę ukrycia autentycznych emocji i trudności.

Analiza stylu komunikacji i języka ciała

Psycholog online czy też w pracy z pacjentem na żywo obserwuje jak klient opowiada o swoich doświadczeniach czy emocjach. Maskowanie może przejawiać się pewnego rodzaju „nienaturalnością” wypowiedzi, unikaniem bezpośrednich odpowiedzi czy wrażeniem nadmiernej kontroli mimiki i gestów. Na przykład postawa, gesty mogą wydawać się bardzo ograniczone, nawet sztuczne co dla specjalisty stanowi ważny sygnał diagnostyczny.

Ocena reakcji społecznych i emocjonalnych

Brak spontaniczności w wyrażaniu emocji oraz sztywne, chłodne, czasem wręcz nieadekwatne reakcje są kolejnymi, stosunkowo często pojawiającymi się wskaźnikami maskowania. Psycholog / psychoterapeuta tworząc bezpieczną i wspierającą atmosferę zachęca pacjenta do większej otwartości i tym samym pozwala na obserwację mniej kontrolowanych zachowań.

Znaczenie spójności w wyrażaniu siebie

Ważnym aspektem jest również spójność treści wypowiedzi a tonem głosu i mimiką. Specjalista obserwuje czy klient wykazuje naturalną ekspresję emocji czy też stara się je ukrywać co sprawia wrażenie nadmiernej kontroli podczas rozmowy.

Typowe dostrzegalne sygnały maskowania

Trafna identyfikacja maskowania wymaga wnikliwej obserwacji. Poniżej zamieszczam przykłady stosunkowo często obserwowanych przez specjalistów sygnałów:

• Komunikacja niewerbalna które sprawia wrażenia wyuczonej a nie naturalnej ekspresji. 
• Przesadne naśladowanie zachowań innych co bywa odczuwane jako wymuszone
• Preferencja używania ogólników w rozmowie, unikanie szczegółów w odpowiedziach na pytania o emocje czy relacje społeczne
• Kontrola tonu głosu i tempa mówienia, na przykład zbyt powolna lub oficjalna, nieadekwatna do sytuacji mowa 
• Ukrywanie rzeczywistych zainteresowań czy tematów do rozmowy, które mogłyby ujawnić autentyczne pasje lub istniejące problemy
• Nietypowa modulacja głosu i często nienaturalna zmienność emocji 
• Unikanie kontaktu wzrokowego lub zbyt intensywne jego utrzymywanie 

Metody diagnozy maskowania stosowane przez psychologów

Specjaliści korzystają dzisiaj z wielu narzędzi diagnostycznych dostosowanych również do formy online dzięki czemu diagnoza jest bardziej trafna i precyzyjna, na przykład ustrukturyzowane wywiady oraz specjalistyczne kwestionariusze które pomagają zebrać informacje o stosowanych przez klienta strategiach radzenia sobie z trudnościami społecznymi i emocjonalnymi czy dodatkowe kwestionariusze przeznaczone do możliwie precyzyjnej identyfikacji maskowania i jego nasilenia. Rozwijane są też narzędzia do stosowania na komputerze takie jak analiza głosu, sposobu mówienia czy dynamiki utrzymywania kontaktu wzrokowego.

Praktyczne wskazówki dla osób korzystających ze spotkań z psychologiem / psychoterapeutą 

Jeśli czujesz, że maskowanie ma wpływ na Twoje zrozumienie samego siebie, skorzystanie z konsultacji ze specjalistą może być istotnym krokiem w kierunku większego dobrostanu. Oto kilka wskazówek które mogą Ci pomóc w pełni wykorzystać taką sesję: 

• Przygotuj się do rozmowy – przemyśl wcześniej sytuacje społeczne które sprawiają Ci trudność. 
• Bądź szczery i możliwie naturalny w zachowaniu – chociaż maskowanie bywa odruchowe, postaraj się dzielić nie tylko autentycznymi uczuciami i doświadczeniami ale i dać możliwość najpełniejszego ujrzenia obrazu Twojej osoby 
• Jeśli czujesz taką potrzebę to skorzystaj z pomocy zewnętrznych – na przykład notatek, dzienników emocji  
• Jeśli korzystasz ze spotkań ze specjalistą online to wybierz spokojne i prywatne miejsce gdzie nic nie będzie przeszkadzało podczas sesji i nie będziesz obawiał się otwarcie mówić o swoich sprawach 
• Zastanów się nad obszarami które chcesz lepiej poznać, zrozumieć, warto też wstępnie zastanowić się nad Twoim osobistym celem spotkań  
• Bądź otwarty na propozycje, sugestie specjalisty i gotowy na stopniowe przełamywanie pewnych swoich strategii
• Zaufaj procesowi, także wtedy gdy perspektywa zmian wydaje się trudna

Maskowanie w spektrum autyzmu to często złożony mechanizm i niejednokrotnie utrudnia on już  postawienie trafnej diagnozy. Dzięki uważnej obserwacji oraz odpowiednim narzędziom diagnostycznym specjalista może stosunkowo szybko wychwycić kluczowe sygnały maskowania. To ważny krok w kierunku znalezienia odpowiedniego do sytuacji danej osoby z ASD formy wsparcia.